18 kwietnia 2026 r. odszedł Prof. dr hab. inż. Zygfryd Nowak - twórca Polskiego Programu Czystszej Produkcji, współtwórca Światowego Programu CP UNEP/ONZ.
Był pierwszym Prezesem Stowarzyszenia „Polski Ruch Czystszej Produkcji”. W ostatnich latach pełnił w nim funkcję Honorowego Prezesa, cały czas interesując się dokonaniami Czystszej Produkcji oraz uczestnicząc w naszych spotkaniach i działaniach, w tym w Akademiach CP.
Ostatnie pożegnanie Profesora Nowaka odbyło się w dniu 25 kwietnia 2026 r. w Bazylice św. Szczepana i Matki Bożej Boguckiej w Katowicach.
Na zawsze pozostanie w naszej pamięci, jako nasz nauczyciel, mentor, czy jak czasem Go określaliśmy: „nasz Guru”, a przede wszystkim jako wyjątkowy człowiek, którego życie było świadectwem siły, pracy i oddania innym.
Zygfryd Antoni Nowak urodził się 11 stycznia 1933 roku w Katowicach, w dzielnicy Bogucice. Jego dzieciństwo naznaczone było trudnymi doświadczeniami - stratą ojca i koniecznością wczesnego wzięcia odpowiedzialności za rodzinę. Już jako dziecko wykazywał niezwykłą determinację i dojrzałość, które stały się fundamentem całego jego życia.
Był człowiekiem wielu talentów i ogromnych osiągnięć - nie tylko w ochronie środowiska, z którą z pewnością jest dziś szeroko kojarzony i której poświęcił znaczną część swojego życia. Warto wspomnieć, że w młodości m.in. reprezentował Polskę na Mistrzostwach Świata w Piłce Ręcznej w 1958 roku, gdzie wraz z drużyną zdobył 5. miejsce - co było wielkim sukcesem tamtych czasów. Po latach, został uhonorowany jako Ambasador Mistrzostw Europy w Piłce Ręcznej w 2016 roku oraz wyróżniony za zasługi dla piłki ręcznej. Również w roku 2016, zyskał tytuł Członka Honorowego AZS, a w 2021 roku został wyróżniony odznaką „Zasłużony dla AZS Katowice”.
Jako naukowiec osiągnął najwyższe stopnie akademickie. Był profesorem nauk technicznych, wykładowcą m.in. w Politechnice Śląskiej (której to uczelni sam był także absolwentem - 1956), w Instytucie Chemicznej Przeróbki Węgla w Zabrzu, w Głównym Instytucie Górnictwa w Katowicach oraz profesorem wizytującym Uniwersytetu w Pittsburghu. Był wybitnym ekspertem w dziedzinie ochrony środowiska i aktywnym współpracownikiem Polskiej Akademii Nauk.
Pełnił ważne funkcje państwowe i międzynarodowe. Był podsekretarzem stanu w Ministerstwie Górnictwa i Energetyki (1973-74, odpowiedzialny za rozwój nauki i współpracę zagraniczną), uczestniczył w obradach w Białym Domu oraz działał w Europejskiej Komisji Gospodarczej. Był m.in. organizatorem i dyrektorem Centrum Badawczo-Projektowego Wzbogacania i Utylizacji Kopalin (SEPARATOR), dyrektorem Ośrodka Naukowo-Badawczego ds. Utylizacji Węgla GIG a także współorganizatorem Programu Rządowego „Kompleksowe Przetwórstwo Węgla” (PR-1).
W 1992 r zainicjował i koordynował Programu Bezdymnego Spalania Węgla w piecach retortowych w Polsce, doprowadzając do pilotażowego wdrożenia tego typu palenisk w naszym kraju.
Był twórcą i inicjatorem wielu ważnych inicjatyw społecznych i środowiskowych, a także współzałożycielem licznych organizacji i stowarzyszeń na Śląsku. M.in. w latach 1981-1985 był członkiem „Społecznego komitetu budowy pomnika pamięci bohaterskich Harcerek i Harcerzy śląskich poległych w latach II Wojny Światowej 1939-1945”. Prace tego komitetu doprowadziły do powstania i postawienia w Katowicach w 1983 r. bardzo znanego dziś Pomnika Harcerzy Śląskich, określonego przez gen. Jerzego Ziętka „czwartym skrzydłem” – w nawiązaniu do stojącego w sąsiedztwie Pomnika Powstańców Śląskich.
Najbardziej jednak jest i będzie z pewnością kojarzony jako twórca Polskiego Ruchu Czystszej Produkcji. Jesienią 1989 r. był współorganizatorem seminarium Programu Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska (ang. United Nations Environmental Programme - UNEP), które odbyło w Warszawie pod hasłem „Przemysł i środowisko”, m.in. z udziałem przedstawicieli polskiego ministerstwa środowiska oraz delegacji zagranicznych. To właśnie podczas tego seminarium UNEP ogłosił utworzenie nowego, ogólnoświatowego programu o nazwie „Cleaner Production” („Czystsza Produkcja” - CP), promującego w przemyśle stosowanie nowoczesnej strategii ochrony środowiska, nadającej priorytet zapobieganiu zanieczyszczeniom i zapobieganiu marnotrawstwu zasobów u źródeł ich powstawania. „Czystsza Produkcja” oznaczała produkcję „czystszą dziś, niż była wczoraj oraz czystszą jutro, niż jest dzisiaj” - miała więc od początku wpisane w swoją nazwę „ciągłe doskonalenie”. Po zakończeniu seminarium okazało się, że z zaplanowanych na organizację tego wydarzenia funduszy zostało trochę środków - wobec czego Profesor Nowak zaproponował, aby przeznaczyć je na utworzenie pierwszego, pilotażowego, demonstracyjnego programu Czystszej Produkcji na poziomie krajowym - właśnie w Polsce. Pomysł spotkał się z życzliwym przyjęciem - i w taki właśnie sposób narodził się Polski Program Czystszej Produkcji, który szybko zyskał nazwę Polskiego Ruchu CP, ponieważ od początku swojej działalności był ruchem społecznym (w 1997 r. przybrał formę „Klubu Polski Ruch Czystszej Produkcji” przy FSNT-NOT, natomiast w roku 1999 został przekształcony w działające do dziś Stowarzyszenie „Polski Ruch Czystszej Produkcji”).
Polskie struktury CP od początku były związane z Federacją Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych NOT. Nawiązano także współpracę z norweską federacją inżynierską o nazwie Norske Sivilingeniørers Forening (NIF), która współtworzyła początki Ruchu CP w Polsce. Dzięki staraniom Profesora i jego współpracowników udało się pozyskać dotację na rozwój Ruchu CP w Polsce od rządu norweskiego, z której, już od 1990 roku, zaczęto finansować praktyczny cykl szkoleniowo-projektowo-wdrożeniowy dla firm, nazwany „Szkołą Czystszej Produkcji” (z czasem przekształciła się w ona w dzisiejszą „Akademię Czystszej Produkcji”). Od pierwszych „Szkół CP” kształceni byli w nich Eksperci Czystszej Produkcji - czyli osoby przygotowane do zarządzania środowiskowego w firmach zgodnie z zasadami CP (do dziś, wg stanu na 11 czerwca 2026 r., w ramach 73. edycji Szkół i Akademii CP, wykształconych zostało 1894 Ekspertów CP oraz wdrożonych zostało 931 Projektów Czystszej Produkcji).
 |
3. edycja Szkoły Czystszej Produkcji, Zakopane, 1992. W samym środku – Profesor Zygfryd Nowak |
Natomiast dla firm, w 1996 r., z inicjatywy Profesora Nowaka wprowadzone zostało „Świadectwo Przedsiębiorstwa Czystszej Produkcji” - jako dokument potwierdzający, że w przedsiębiorstwie funkcjonuje System Zarządzania Środowiskowego zgodny ze strategią CP (obecnie jest to „Świadectwo Czystszej Produkcji”; do dziś Świadectwa CP nadane zostały 398 firmom/instytucjom).
Polski Ruch CP szybko stał się inspiracją dla kolejnych krajów, a CP rozprzestrzeniła się na ponad 50 państw. W 1995 r. polski program Czystszej Produkcji został określony przez UNIDO jako wzorcowy dla krajów Europy Środowej i Wschodniej.
W 1998 r., podczas jednego z seminariów UNEP, Prof. Nowak otrzymał wyjątkową nagrodę: „Global 500” (Global 500 Roll of Honour). Była to prestiżowa nagroda przyznawana w latach 1987-2003 przez UNEP/ONZ dla osób i organizacji, za wybitne osiągnięcia w ochronie środowiska. Profesor odebrał ją za wdrożenie Czystszej Produkcji w Polsce, jako - jak zawsze podkreślał - nagrodę dla całego Polskiego Ruchu CP.
 |
Dyplom potwierdzający nadanie nagrody „Global 500” dla Prof. Zygfryda Nowaka |
Ruch CP od początku zyskał poparcie polskich władz. Profesor był inicjatorem wydania wspólnego listu intencyjnego w sprawie CP, a następnie pierwszej w świecie Deklaracji Czystszej Produkcji, przez Ministra Przemysłu i Handlu oraz Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. Deklarację tę podpisywały następnie wszystkie firmy przystępujące do Polskiego Ruchu CP, co stało się z czasem inspiracją dla ONZ do sformułowania Międzynarodowej Deklaracji Czystszej Produkcji UNEP - w czym także uczestniczył Profesor Nowak.
Po inauguracji Międzynarodowej Deklaracji CP, dzięki staraniom Profesora i jego współpracowników, 28 października 1999 r. zostało zorganizowane spotkanie w sali kolumnowej Sejmu RP, z udziałem Marszałka Sejmu, Ministra Środowiska oraz Sekretarza Stanu w Ministerstwie Środowiska, podczas którego Międzynarodową Deklarację CP UNEP (którą wcześniej, 5 lutego 1999 r., podpisał polski minister środowiska) podpisały pierwsze polskie firmy. Akcja ta jest kontynuowana w Polsce do dziś, a Deklaracja ma już 472 polskich Sygnatariuszy (w tym 410 przedsiębiorstw).
 |
Podpisanie Międzynarodowej Deklaracji CP UNEP/ONZ przez polskie przedsiębiorstwa, Sala Kolumnowa Sejmu RP, 28 października 1999 r. Od Lewej: Prof. Nowak – Prezes Stowarzyszenia „Polski Ruch Czystszej Produkcji, Radosław Gawlik – Sekretarz Stanu w Ministerstwie Środowiska, Maciej Płażyński – Marszałek Sejmu RP, Antoni Tokarczuk – Minister Środowiska |
Pamiątką z tamtej konferencji jest egzemplarz Deklaracji podpisany przez osoby widoczne przy stole prezydialnym:
Po zakończeniu finansowania norweskiego, staraniami Profesora i jego współpracowników pozyskiwane były liczne dotacje na kontynuację i rozwój Ruchu Czystszej Produkcji w Polsce ze środków funduszy ochrony środowiska, główne z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (do roku 2009).
Profesor był inicjatorem powstania Polskiego Rejestru Czystszej Produkcji i Odpowiedzialnej Przedsiębiorczości. Jest to Rejestr, do którego wpis mogą uzyskać firmy oraz inne instytucje najlepiej w Polsce realizujące strategię CP (tj. najlepsze spośród posiadających ważne Świadectwa Czystszej Produkcji), które dodatkowo mogące poszczycić się działalnością prospołeczną. Inauguracja tego Rejestru, w którego powstawanie i rozwój od początku zaangażowane były ministerstwo właściwe ds. gospodarki oraz Inspekcja Ochrony Środowiska, odbyło się 12 czerwca 2002 r. w Sali Kolumnowej Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Konferencja pt. „Czystsza Produkcja = Odpowiedzialna Przedsiębiorczość”, z udziałem przedstawicieli polskich władz państwowych, została zorganizowana w ramach XXIII Kongresu Techników Polskich, pod honorowym patronatem Wiceprezesa Rady Ministrów, Ministra Infrastruktury. Wśród gości była m.in. Zastępca Dyrektora Generalnego UNEP, odpowiedzialna za Czystszą Produkcję. Głównymi tematami spotkania były: Międzynarodowa Deklaracja Czystszej Produkcji UNEP oraz utworzenie Polskiego Rejestru Czystszej Produkcji i Odpowiedzialnej Przedsiębiorczości, do którego oficjalnie zostały wpisane pierwsze pozytywnie zweryfikowane firmy.
 |
Stół prezydialny konferencji "Czystsza Produkcja = Odpowiedzialna Przedsiębiorczość". |
Kapituła tego Rejestru obraduje do dziś, co roku gromadząc m.in. przedstawicieli ministerstw właściwych do spraw środowiska, gospodarki i pracy, inspekcji państwowych, przedstawicieli instytucji rządowych takich jak PARP czy NFOŚiGW, a także UN Global Compact Polska oraz przedstawicieli organizacji pozarządowych i Liderów Czystszej Produkcji. Obecnie Kapituła działa pod przewodnictwem Wiceministra Klimatu i Środowiska, a Rejestrowi patronują Ministerstwo Rozwoju i Technologii, Główny Inspektor Ochrony Środowiska oraz Prezes Stowarzyszenia „Polski Ruch Czystszej Produkcji”. W historii Rejestru wpis do niego udało się zdobyć 89 firmom/instytucjom.
Podczas pracy na Politechnice Śląskiej - gdzie ostatecznie znalazło swoje miejsce „Polskie Centrum Czystszej Produkcji”, czyli siedziba Polskiego Ruchu CP - Profesor Nowak łączył pracę naukową z praktycznymi aspektami Czystszej Produkcji, gromadząc wokół siebie m.in. młodsze pokolenie doktorantów, rozwijających się w dziedzinie ochrony środowiska. W tym gronie zostały zrealizowane liczne prace dyplomowe i doktorskie oraz publikacje. Zrealizowano także wiele znaczących projektów międzynarodowych, w tym m.in.:
- Program transferu czystszych technologii w przemyśle elektromechanicznym w Polsce (1999-2001, wspólnie z Danish Agency for Trade and Industry, Ambasadą Królestwa Danii w Polsce, Duńskim Instytutem Rozwoju Produktu (DTU) oraz znaną duńską firmą konsultingową Carl Bro as), w ramach którego wdrażane były systemy zarządzania środowiskowego zgodne z zasadami Czystszej Produkcji oraz ISO 14001 oraz wykonana została jedna z pierwszych w Polsce analiz cyklu życia wyrobu (LCA).
- Zarządzanie środowiskiem w przemyśle drzewnym w Polsce (2001-2002, we współpracy z Danish Agency for Trade and Industry, Ambasadą Królestwa Danii w Polsce, Duńskim Instytutem Technologicznym DTI oraz Carl Bro as), w ramach którego, w oparciu o doświadczenia pierwszego projektu, przeprowadzono przeglądy środowiskowe w wielu polskich firmach branży drzewnej, a w części z nich wdrożono pełny SZŚ zgodny z CP oraz ISO 14001.
- Zarządzanie środowiskiem w przemyśle spożywczym w Polsce (2002-2003, we współpracy z Danish Ministry of Economic and Business Affairs - Business and Housing Agency, Ambasadą Królestwa Danii w Polsce, Carl Bro as oraz Greencity Denmark - projekt podobny do opisanego powyżej, zrealizowany tym razem dla branży spożywczej.
- Pomoc techniczna dla małych i średnich przedsiębiorstw w przygotowaniu projektów dla promocji Czystszej Produkcji (2000-2002, we współpracy z Europejskim Bankiem Odbudowy i Rozwoju, brytyjską AEA Technology oraz firmą Business Consulting), który zaowocował wytycznymi dla polskich MMŚP, dotyczącymi opracowywania i finansowania projektów zgodnych z CP.
- Teams jako informatyczny system zarządzania środowiskiem i bezpieczeństwem w Politechnice Śląskiej w Gliwicach (2002-2003, we współpracy z norweską firmą informatyczną Emisoft a/s oraz Wydziałem Organizacji i Zarządzania Politechniki Śląskiej), który umożliwił dostosowanie do polskich warunków i wdrożenie do programów nauczania Politechniki Śląskiej przykładowego systemu informatycznego wspomagającego zarządzanie kwestiami środowiskowymi w firmach.
- Pomoc dla Polski we wdrażaniu Dyrektywy IPPC w sprawie Zintegrowanego Zapobiegania i Ograniczania Zanieczyszczeń (2001-2002, polskie Ministerstwo Środowiska, Danish Cooperation for Environmental in Eastern Europe - DANCE, COWI, Carl Bro as, DHI), w ramach którego zapisy dyrektywy IPPC były adaptowane do polskich warunków i przepisów.
- Czystsza Produkcja w wybranych krajach WNP - Mołdawia, Gruzja i Kazachstan (2003-2005, Komisja Europejska, Tacis) - tj. program wdrażania programu Czystszej Produkcji w ww. państwach.
 |
Okładka cz. I podręcznika akademickiego pod red. Prof. Zygfryda Nowaka „Zarządzanie środowiskiem” |
6 września 2004 r. dzięki staraniom i inicjatywie m.in. Profesora Nowaka, została zorganizowana międzynarodowa konferencja „Ekologia bez granic”, z udziałem ministrów środowiska Polski, Saksonii i Czech, którzy objęli to wydarzenie swoimi patronatami. Wydarzenie odbyło się w Kryżowej (obok Świdnicy), na Dolnym Śląsku. Podczas tej konferencji m.in. rozważano utworzenie wspólnego dla ww. krajów systemu dobrowolnych zobowiązań ekologicznych adresowanych do firm - podpisano w tej sprawie wspólny list intencyjny. Wydarzenie to zorganizowało Stowarzyszenie „Polski Ruch Czystszej Produkcji”, wspólnie ze Świdnicką Radą FSN-T NOT oraz Internationales Hochschulinstitut Zittau - uczelnią, z którą, dzięki staraniom Prof. Nowaka, nawiązała współpracę Politechnika Śląska i w której m.in. pisali prace dyplomowe wybrani studenci tej uczelni.
 |
Podpisanie Listu Intencyjnego przez Ministra Środowiska RP - Jerzego Swatonia (po prawej), podczas konferencji „Ekologia Bez Granic” (Krzyżowa, 2004 r.). Po lewej - Prezes Stowarzyszenia „Polski Ruch CP” - Prof. Zygfryd Nowak |
Profesor Nowak pełnił funkcję Prezesa Stowarzyszenia „Polski Ruch Czystszej Produkcji” do roku 2007. Później, jako Honorowy Prezes Stowarzyszenia, nadal działał, doradzał, uczestniczył w spotkaniach. Pisał felietony do cyklicznego newslettera naszego Stowarzyszenia, gdzie w swoim dziale „Krytycznym okiem - a może więcej widzącym… ?" kontynuował, jak sam napisał: „wirtualną wędrówkę po świecie - ale również po Polsce - pokazując mocne i słabe strony wdrażania Zrównoważonego Rozwoju”.
 |
Nagłówek stałego działu Profesora Nowaka w newsletterze Stowarzyszenia „Polski Ruch CP” |
W lutym 2023 roku obchodziliśmy w Stowarzyszeniu 90-tkę Profesora Nowaka.
 |
90-te urodziny Prof. Zygfryda Nowaka. 4 lutego 2023 r., Katowice |
W ostatnich latach wciąż uczestniczył w wielu spotkaniach organizowanych w Katowicach, a także brał udział we wszelkich spotkaniach prowadzonych on-line. Uczestniczył w wydarzeniach związanych z Akademią Czystszej Produkcji. Był członkiem Komisji Egzaminacyjnej Akademii, opiniował i oceniał Projekty Czystszej Produkcji. Cieszył się wraz z nami z kolejnych wdrożeń, z kolejnych wykształconych Ekspertów CP oraz z kolejnych firm realizujących strategię Czystszej Produkcji. Ostatnia Akademia CP, w której osobiście wziął udział, to edycja 71, odbywająca się w dniach od 26 stycznia do 6 marca 2026 r.
W międzyczasie nadal działał społecznie. M.in. w 2022 r. wziął udział w jubileuszowym konkursie z okazji 150-lecia III L.O. in. Adama Mickiewicza w Katowicach (którego był absolwentem), zdobywając nagrodę w kategorii „Literatura – wspomnienie”. Udzielał wywiadów w Radio Katowice (audycja „Szolka tyju na byfyju”) oraz w ramach cyklu Biblioteki Śląskiej „Filmoteka Śląskich Portretów mówionych”. Pracował także nad książką „Żywot Ślązaka Poczciwego” (w ramach powstałej z Jego inicjatywy serii wydawniczej „Poczet Gwarków Śląskich”), która stała się Jego ostatnią publikacją.
Profesor Nowak miał niezwykłe poczucie humoru i subtelny sposób wyrażania opinii. Potrafił jednym zdaniem - wypowiedzianym z profesorską elegancją - przekazać więcej niż długie rozmowy. Gdziekolwiek się nie pojawił, zawsze był „duszą towarzystwa”. Znany był także z tego, jak pięknie używał śląskiej gwary, a na jego powiedzenia, opowieści oraz żarty „po śląsku” czekaliśmy przy każdym spotkaniu.
Żegnamy człowieka, który żył pełnią życia - z pasją, odwagą i odpowiedzialnością. Człowieka, który pozostawił po sobie nie tylko imponujący dorobek, ale przede wszystkim dobro i ogromne zaangażowanie w sprawy dotyczące ochrony środowiska, które zasiał w naszych sercach.
Składamy serdeczne podziękowania Wnuczce Profesora Nowaka, Pani Agnieszce,
za udostępnienie materiałów, których fragmenty zostały wykorzystane
w przestawionych tu wspomnieniach.
Opracował:
Michał Cichy
Stowarzyszenie „Polski Ruch Czystszej Produkcji”
0 komentarze :
Prześlij komentarz